Fahiş Fiyat Artışı, Stokçuluk, Kurul ve Öngörülen Cezalar
- Av. Furkan Mert Özkaynak
- 19 Şub
- 4 dakikada okunur
Kısaltmalar
Kısaltmalar | Açıklama |
Kanun | 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun |
Yönetmelik | Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu Yönetmeliği |
Kurul | Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu |
md. | madde |
AYM | Anayasa Mahkemesi |
Anayasa | 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası |
E. | Esas No. |
K. | Karar No. |
Bakanlık | Ticaret Bakanlığı |
Tebliğ | 6585 Sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 18 inci Maddesine Göre 2026 Yılında Uygulanacak Olan İdari Para Cezalarına İlişkin Tebliğ (33113 sayılı Resmi Gazete) |
Kabahatler Kanunu | 5326 sayılı Kabahatler Kanunu |
D. | Danıştay Dairesi |
İYUK | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
Giriş
Fahiş fiyat artışı ve stokçulukla mücadele kavramları ve ihlal halinde verilecek yaptırımlar hukukumuza 16 Nisan 2020 yılında yapılan bir kanun değişikliği (7244 sayılı Kanunun 14. maddesi) ile girmiştir. Aynı değişiklikle, ihlallere karşı öngörülen yaptırımları uygulamak üzere Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulunun (“Kurul”) kurulması öngörülmüştür.
Mevzuat
Fahiş fiyat artışı ve stokçulukla mücadele meselesinin yasal dayanağı, 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun (“Kanun”) md. 18/1/(k) ve ek md. 1 hükümleridir. Bununla beraber, bu düzenlemelere dayanılarak çıkarılmış bulunan Haksız Fiyat Değerlendirme Kurulu Yönetmeliği (“Yönetmelik”) de meseleyi ikincil olarak düzenlemektedir.
İhlal Teşkil Eden Fiiller: Fahiş Fiyat Artışı ve Stokçuluk
Kurul, temel olarak iki ana ihlal türü üzerinde denetim yetkisine sahiptir:
Fahiş Fiyat Artışı: Üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin bir mal veya hizmetin satış fiyatında, girdi maliyeti artışı gibi haklı bir nedene dayanmaksızın yaptığı aşırı artışlar. (Kanun ek md. 1/1)
Stokçuluk: Piyasada darlık yaratıcı, piyasa dengesini ve serbest rekabeti bozucu, tüketicinin mala ulaşmasını engelleyici faaliyetler. (Kanun ek md. 1/2)
2026 Yılı İçin Yaptırımlar (Kanun 18/1/k)
33113 sayılı Resmi Gazetede Bakanlık tarafından yayımlanan Tebliğ (“Tebliğ”) uyarınca, 2026 yılı için Kanun md. 18/1/k hükmünün öngördüğü cezalar şu şekilde uygulanacaktır:
İhlal Türü | 2026 İdari Para Cezası Alt-Üst Sınırı (TL) |
Fahiş Fiyat Artışı | 180.617 – 1.806.177 |
Stokçuluk | 1.806.177 – 21.674.130 |
Tekerrür ve İşletme Ölçeğine Göre Tavan Cezalar
Bir takvim yılı içinde ihlalin tekrarı halinde cezalar iki katı uygulanır (Kanun 18/7). Ancak işletme ölçeğine göre bir üst sınır belirlenmiştir. Tebliğe göre, 2026 yılı için ceza üst sınırı aşağıdaki gibidir:
Küçük Ölçekli İşletme: Maksimum 36.123.551 TL
Orta Ölçekli İşletme: Maksimum 361.235.514 TL
Büyük Ölçekli İşletme: Maksimum 1.806.177.570 TL
Kritik Yaptırım: Bir yıl içinde 3 kez stokçuluk cezası alan işletmelerin iş yerleri 6 güne kadar kapatılabilir. (Kanun 18/5)
Şikayet, Denetim ve Savunma Süreci
Şikayet Kanalı: e-Devlet[1] ve Bakanlığa ait uygulama[2] üzerinden bilgi ve belgelerle birlikte online başvuru. (Yönetmelik 10/1-2)
Denetim: Resen veya şikayet üzerine olarak her türlü bilgi ve belgeyi talep etmeye Bakanlık yetkilidir. (Yönetmelik 15/1)
Savunma Hakkı: Denetimden itibaren işletmeye en az 7 gün süre verilir (bir defaya mahsus 7 gün uzatılabilir). (Yönetmelik 11/1)
Kurulun Takdiri: Ceza belirlenirken; haksızlığın içeriği, elde edilen menfaat, zarar büyüklüğü, failin kusuru ve ekonomik boyutu dikkate alınır. (Kanun 18/6)
Düzenlemelerin Keyfiyete Yol Açabilecek Genişlikte Oluşu ve AYM İptal Kararı
Kanun ek md. 1/3 hükmüne karşı AYM önünde açılan iptal davasında, hükümde Kurula “düzenlemeler yapmak” yetkisini veren ibarenin iptali istenmiştir. AYM; ilgili hükmü aşağıdaki gerekçeler ile iptal etmiştir:
(AYM, Genel Kurulu, E. 2020/56 K. 2023/108, T. 1.6.2023)
170. Dava konusu kural; Kurula üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin fahiş fiyat artışı ve stokçuluk uygulamalarına yönelik düzenlemeler yapma yetkisi tanımak suretiyle teşebbüs özgürlüğüne sınırlama getirmektedir. Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.
171. Kuralla üretici, tedarikçi ve perakende işletmelerin fahiş fiyat artışı ve stokçuluk uygulamalarına yönelik düzenlemeler yapma konusunda herhangi bir kanuni çerçeve belirlenmeden, temel ilke ve esaslar düzenlenmeden bu konuların düzenlenmesinin tamamıyla Kurula bırakılması öngörülmüştür. Bu itibarla kuralın temel hak ve özgürlüklerin kanunla sınırlanması gereğiyle bağdaşmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
172. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13. ve 48. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. (AYM, Genel Kurulu, E. 2020/56 K. 2023/108, T. 1.6.2023)
Kanaatimce, ilgili AYM kararı yerinde olmakla birlikte, aynı gerekçelerle Kanun ek md. 1/1 ve 1/2’nin de aynı gerekçeyle Anayasaya aykırılığı gündeme gelebilecektir. Çünkü, hangi oranlardaki fiyat artışlarının fahiş olarak kabul edileceği, hangi faaliyetlerin piyasada darlık yaratıcı, piyasa dengesini ve serbest rekabeti bozucu nitelikte olduğunun tespitinin de Kurulun yetkisinde olması, keyfiyete açık şekilde özel teşebbüs özgürlüğünün sınırlanabileceği anlamına gelmektedir. İlgili düzenlemenin daha belirgin şekilde ihlal kapsamındaki fiilleri tanımlaması yerinde olurdu.
Yaptırımlara Karşı Yargı Yolu
Yaptırımın türüne göre görevli mahkeme değişmektedir:
İdari Para Cezaları: Tebliğden itibaren 15 gün içinde Sulh Ceza Hakimliğine itiraz edilmelidir (Kabahatler Kanunu 27/1). Konuya ilişkin özel düzenleme mevcut olmadığından adli yargı görevlidir. Bu konuda idari yargıda açılan iptal davaları görevsizlik nedeniyle reddedilmiştir.[3]
İşyeri Kapatma Cezası: Bu bir idari işlem olduğundan, İdare Mahkemesinde 60 gün içinde yürütmenin durdurulması istemli iptal davası ile oluşan zararın tazmini için tam yargı davası açılmalıdır. (İYUK 12 & 13 & 27)
Sonuç
Caydırıcılığın Ötesinde Risk: 2026 yılı güncellemeleriyle birlikte uygulanan cezalar, artık sadece caydırıcı birer yaptırım değil, işletme bekasını tehdit edebilecek fahiş mali yükler haline gelmiştir. Özelikle aynı yıl içinde tekrarlanan cezaların kartopu gibi katlanabilecek olması ve tavan miktarlarının ciddi anlamda yüksek oluşu bu durumun önemi vurgulamaktadır.
Denetimde Savunma Hakkı: İşletmeler için bu süreçteki en kritik savunma hattı, daha henüz ceza verilmediği dönemdeki 7 günlük savunma hakkıdır. Savunmanın etkili bir şekilde gerekçelendirilerek gerçekleştirilebilmesi olası cezaları baştan engelleyebilecektir. Savunma süresinin kısalığı, denetimler süreci başlamadan önce hazırlıklı olmayı gerektirmektedir. Bu süreçte uzman yardımı alınmasında fayda bulunmaktadır.
Cezalara Karşı Yargı Yolu: İdari para cezalarına karşı 15 gün içinde, işyeri kapatma cezasına karşı ise 60 gün içinde dava açılması gerekmektedir. Sürelerin kısalığı, cezanın tebliğ alınmasında itibaren en yakın zamanda dava açılmasını gerektirmektedir. Bu konuda daha sağlık bir sürecin işletilebilmesi için bir uzmandan yardım alınması kritik öneme sahiptir.
Özetle; yaptırımların ağırlığı, ihlal tanımlarındaki belirsizlik ve dar kanuni süreler bir arada değerlendirildiğinde; henüz bir denetim riski oluşmadan, fiyatlama ve satış politikalarının uzman danışmanlığında şekillendirilmesi ticari bir zorunluluk haline gelmiştir.
Dipnotlar
[2]https://play.google.com/store/apps/details?id=com.derux.TBHFA&hl=tr https://apps.apple.com/tr/app/hfa/id6736454001
[3] Danıştay, 2. D., E. 2021/18106 K. 2021/3591 T. 20.10.2021; Danıştay, 2. D., E. 2021/18317 K. 2021/3572 T. 20.10.2021; Danıştay, 2. D., E. 2021/18409 K. 2021/3659 T. 25.10.2021; Danıştay, 2. D., E. 2022/4263 K. 2023/553 T. 21.2.2023.
